Azərbaycan Respublikasında Səhiyyə Sektorunun Xidmət Keyfiyyətinin və Səmərəliliyinin Yüksəldilməsi - Məmmədov, Orxan; İsmayılov, İsmayıl; Mehtixanlı, Qədir (ADA University, Gazakh Center, 2025)
Azərbaycanın səhiyyə sistemi keçmiş Sovet İttifaqından sonra formalaşıb və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə, pulsuz səhiyyə xidmətləri kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Bununla belə, bərabər və səmərəli xidmət göstərilməsinə mane olan sistematik problemlərlə üzləşir. Məcburi Tibbi Sığorta (MTS) sisteminin tətbiqi və infrastruktura yatırılan investisiyalar kimi islahatlara baxmayaraq, hələ də əhəmiyyətli boşluqlar mövcuddur. Bakı və Sumqayıt kimi şəhərlərdə inkişaf etmiş səhiyyə obyektləri mövcuddur, lakin kənd bölgələrində həm infrastruktur, həm də ixtisaslı kadrların ciddi çatışmazlığı mövcuddur. Bu şəhər-kənd fərqi tibbi xidmətlərə çıxışda bərabərsizlik yaradır. Kənd əhalisi tez-tez müasir tibbi avadanlıqların və texnologiyaların çatışmazlığı səbəbindən vaxtında diaqnostika və müalicə almaqda çətinlik çəkir. Məsələn, son tədqiqatlar göstərir ki, kənd bölgələrindəki məhdud sayda səhiyyə müəssisəsi diaqnostik görüntüləmə xidmətlərini təmin edə bilir ki, bu da həssas icmalara mənfi təsir göstərən gecikmələrə səbəb olur (Mammadov və Jafarova, 2020). Kənd yerlərində adekvat infrastrukturun çatışmazlığı səhiyyədə bərabərsizliyi daha da artırır. Şəhər mərkəzlərində müasir diaqnostik vasitələrlə təchiz olunmuş xəstəxanalar mövcud olduğu halda, kənd səhiyyə müəssisələri köhnəlmiş avadanlıqlar, ixtisaslaşmış tibb heyətinin çatışmazlığı və zəif saxlanma şəraiti ilə üzləşir. Məsələn, resursların bölgüsündəki qeyri-bərabərlik kənd sakinlərini adi tibbi xidmətlər üçün şəhər mərkəzlərinə uzun məsafələr qət etməyə məcbur edir, bu isə xəstələr üçün əlavə maliyyə və logistika yükü yaradır. Bu vəziyyət resursların bərabər bölgüsünün vacibliyini vurğulayır ki, bu da bütün vətəndaşların əsas səhiyyə xidmətlərinə çıxışını təmin edə bilər (Mammadov və Jafarova, 2020). Azərbaycanın səhiyyə sektorunda işçi qüvvəsinin qarşılaşdığı çətinliklər bu bərabərsizliyi daha da dərinləşdirir. Tibb mütəxəssisləri aşağı maaşlar, peşəkar inkişaf imkanlarının çatışmazlığı və qeyri-kafi iş şəraiti ilə üzləşirlər ki, bu da bir çoxlarının daha yüksək maaş və perspektivlər təklif edən ölkələrə miqrasiya etməsinə səbəb olur. "Beyin axını" kimi tanınan bu fenomen səhiyyə sisteminin keyfiyyətli xidmətlər təqdimetmə potensialını ciddi şəkildə azaldır. Hesabatlar göstərir ki, Azərbaycanın orta həkim maaşları qonşu ölkələrinkindən xeyli geri qalır və bu da istedadlı kadrların ölkəni tərk etməsinə səbəb olur (Mammadov və Jafarova, 2020). Bundan əlavə, əhatəli təlim proqramlarının olmaması ixtisaslı səhiyyə işçilərinin saxlanmasını və inkişafını məhdudlaşdırır, xüsusilə kənd yerlərini resurslardan məhrum edir. Bu çatışmazlıq təkcə xidmət göstərilməsini pozmur, həm də ictimaiyyətin sistemdən narazılığını dərinləşdirir.
Azərbaycanın səhiyyə sistemi, keçmiş Sovet İttifaqı dövründən sonra formalaşmış və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə, pulsuz səhiyyə xidmətləri kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Lakin bu sistem hələ də əhəmiyyətli boşluqlar və bərabərsizliklərlə üzləşir, xüsusilə şəhər və kənd bölgələri arasında. Bakı və Sumqayıt kimi şəhərlərdə müasir səhiyyə obyektləri mövcud olsa da, kənd yerlərində infrastrukturun və ixtisaslı kadrların çatışmazlığı böyük problemlərə səbəb olur. Kənd əhalisi, müasir tibbi avadanlıqların və texnologiyaların olmaması səbəbindən gecikmiş diaqnoz və müalicə alır, bu da sağlamlıq problemlərini daha da ağırlaşdırır. Eyni zamanda, səhiyyə işçilərinin az maaşlar, peşəkar inkişaf imkanlarının olmaması və qeyri-kafi iş şəraiti səbəbindən ölkəni tərk etməsi, "beyin axını" fenomeninə yol açır və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətini azaldır. Bu məsələlər səhiyyə sistemindəki bərabərsizlikləri dərinləşdirir və vətəndaşların əsas səhiyyə xidmətlərinə bərabər çıxışını təmin etmək üçün resursların daha ədalətli bölgüsünün vacibliyini vurğulayır.
Keywords: Health care services -- Azerbaijan; Medical personnel -- Azerbaijan -- Challenges; Medical resources -- Azerbaijan -- Distribution; Public and International Affairs; Səhiyyə xidmətləri -- Azərbaycan; Tibb işçiləri -- Azərbaycan -- Çağırışlar; Tibbi resurslar -- Azərbaycan -- Paylanma; İctimai və Beynəlxalq Münasibətlər